Karjalan kieli

Karjalan kieli kuuluu uralilazeh kielipereheh, kudaman kogomukses on kaksi kielijoukkuo - suomi-ugrilazet kielet da samojedilazet kielet. Kielisugulajitteluu müöte net joukot jagavutah vie muga sanottuloih kielioksih.

Suomi-ugrilazet kielet, kudamii on 15, javotahes 7 oksah.

  1. Baltiekku-suomelaine oksu: karjalan, suomen, vepsän, ižoran; estin, vodin da liivin kielet. Kai nämmä mainitut kielet ollah lähäsugukielet.
  2. Saamilaine oksu: saamin kieli, kudai jagahes kahteh loittozeh toine toizes piämurdeheh (päivännouzupuoline da päivänlaskupuoline piämurreh).
  3. Mordvalaine oksu: erzän da mokšan kielet.
  4. Marilaine oksu: niittümarin da mägimarin kielet.
  5. Permiläine oksu: udmurtan, zir'ankomin da permikomin kielet.
  6. Obinugrilaine oksu: hantin da mansin kielet.
  7. Ungarilaine oksu:

Samojedilazii kielii on 4: nenetsan, enetsan, selkupan da nganasanan kielet.

Karjalan kieles eroitetah 3 piämurrehtu: liügi (livvinmurreh), lüüdi (lüüdinmurreh) da varzinkarjal (varzinkarjalanmurreh).

Livvikse paistah Karjalan Tazavallas Anuksen, Priäžän, Pitkänrannan da paikoittain Suojärven rajonois.

Lüüdiläzien eloipaikat ollah Oniegu-järven päivänlaskurannikol.

Varzinkarjalastu piämurrehtu käütetäh Karjalan Tazavallan pohjazembil liügiläzis da lüüdiläzis alovehil da sidä paici Tverin alovehil.

Joga kielen elokseh, mugaže i karjalan kielen elokseh, kuuluu kielele tarkoitettuloin tavoittehien täüttämine, kudamii on moni. Tärkimih niilöis kuulutah: olemine rahvahan kommunikatiivizennu välinehennü; olemine tiedovälinehennü; olemine esteetiekallizennu välinehennü.

Kuibo karjalan kieli täüttäü nämmii piätavoittehii? Ihan kunnolleh.

Karjalazet ijän kaiken ollah paistu omah karjalan kieleh. Hüö jätettih oma kieli paistavakse nügüzile karjalazile sugupolvile. Tänäpäi karjalazet jatketah paista toine toizenke omal muamankielel. Sanottu merkiccöü sidä, što karjalan kieli on ainos täüttänüh da jatkau kommunikatiivizen funksien täüttämistü.

Ku kerran karjalan kieldü opastetah kaikil opastustazoloil algajen päivükodilois üliopistoloih suate; ku kerran on olemas karjalankielizii lehtii da karjalan kieldü käütetäh raadivos da televiidies; ku kerran karjalankielistü literatuurua on olluh enne da on nügöi, kudamua karjalazet lugietah da suajah tieduo lugemizen kauti, se merkiccöü sidä, što karjalan kieli on täüttänüh da jatkau tiedofunksien täüttämistü.

Karjalan kielen rikkahus da kaunehus andau vallan kuvailla eloksen kaikkii puolii parahimah tabah. Sikse ei ole kummallistu, ku karjalan kielel on piästettü ilmah erilazii korgeitazozii da merkicüksen puoles süvii kirjutuksii. Se prosessu jatkuu tänäpäigi. Täs on kohtalleh mainita se, ku karjalazet lahjoitettih kul'tuurumuailmale verrattoman suuri da kallis lahju - oma suusanalline perindö - kalevalamittahizet runot. "Kalevala"-eepostu verdaillah muailmas Gomeran "Iliadah". Tämä kai merkiccöü sidä, što karjalan kieli on täüttänüh da jatkau esteetiekallizen funksien täüttämistü.

Karjalan kieli on igivahnu kieli. Sen peräjuuret upotah süväle hämäräh muinažuoh. Kaikis suomi-ugrilazis kirjutettulois mustomerkilöis, midä on löüdünüh täh aigah suate, karjalankielizet kirjutukset ollah toizekse vahnimat kogo suomi-ugrilazes kieliperehes. (Kaikis vahnimat ollah ungarinkielizet 1100-vuozisuan aigah kirjutetut tekstat). Karjalankielizet tuohikirjutukset, kudamii on löüttü arheologat Suures Novgorodas, kuulutah 1200-1300 vuozisavoin aigoih. Kai toizet muinazet suomi-ugrilazet kirjutetut mustomerkit kuulutah müöhembih aigoih

Enzimäzet karjalankielizet kniigat on piästettü ilmah 1800-luvul. Vahnimat ilmestüttih vuozinnu 1804 da 1820. Net ollah kirikköh kuulujien tevoksien kiännökset ven'an kieles karjalakse. Algajen vuvves 1870 vuodeh 1939 suate oli ilmestünnüh vägi äijü karjalankielistü literatuurua. ülen aktiivizesti painettih kniigoi vuozinnu 1931 - 1939, konzu karjalan kieldü ruvettih opastamah sego Karjalas, sego Tverin alovehel.

Algajen vuvves 1990 Ven'an ühtehiskunnallizen poliitiekan muutoksen jälgeh se prosessu on ruvennuh elbümäh uvvessah. Aktiivizesti painetah karjalankielistü literatuurua. Sih joukkoh kuuluu ei vaiku kaunehliteratuuru, opastusliteratuuru da muu literatuuru, no i hengelline literatuuru. Karjalan kielel eripainoksinnu on piästettü ilmah kai Uvven Sanan piäozat. Kogonah ühteläzennü kniigannu Uuzi Sana ilmestüü vuvven 2003 algupuoles.

Karjalan kieli, kui i joga elävü kieli, on kehittüi sistiemu. Kielen kehitüstü äijäl kannatetah opastuslaitokset, kai kommunikatiivizet viestivälinehet da toizet eloksen puolet. No parahaci kielen kehitüstü kannatetah rahvahan eloksen tavat da kul'tuuruperindöt.